Нэк1убгъоу тыухьазырыгъэм сятэ ыбгъук1э илъэпкъ къызэрэк1уагъэр дгъэнэфэнэу тш1оигъу. Лъэпкъ чъыгэу тш1ыгъэхэр зэхьыл1агъэхэр Тхьал1хэм (сятэ ятэ ыбгъук1э) ык1и Хьанэхэкъухэм (сятэ янэ ыбгъук1э) ялъапсэх. А чъыгмэ арытыр къытэнэзгъэсыгъэхэр сятэжърэ сянэжърэ ары.
Тилъэкъоц1эгъухэу Урысыем е нэмык1 хэгъэгумэ арысыхэу, лъэпкъым итарихъ щыгъуазэ хъунэу е иш1эныгъэ хэзгъэхъонэу фаехэм тадэ1эпы1эн тлъэк1ынэу тыщэгугъу.

Тхьал1хэр

Лъэкъуац1эу Тхьал1 зыфи1орэм къик1ырэр «Тхьэм ил1».
Тхьал1хэр зыщыщхэр ык1и нахьыбэм зыщыпсэухэрэр Адыгэ Республикэм ичылэу Хьэлъэкъуай ык1и Адыгэкъал. Ахэр зытек1ыгъэхэр Тхьал1 Ибрагим. Ащ шъэуибл и1агъ: Къызбэч, Шыхъон, Нэшъу, Хьаджбирам, Гъук1эмыкъу, Хьакъуй, яблэнэрэ шъаом ыц1э къытэнэсыгъэп (ар ап1унэу яунагъок1э аштэгъагъ).

Тхьал1мэ ефэндэу муслъымэн диным пылъыгъэу бэ ахэтыгъэр: Бэчыр Хьаджбирамы ыкъу, Бэчмыз Хьытыу ыкъу, Щамсэдин Бэчмызэ ыкъу.
Ефэндмэ анэмык1эу лъытэныгъэ зыфэпш1ынэу бэ тилъэпкък1э ти1агъэр, ау тэ нахь тыкъызтегущы1э тш1оигъор сятэжъэу Тхьал1 Аюб Адышэсы ыкъу (1918-2011), Хэку зэошхом (1941-1945) и Л1ыхъужъ, Гъэхъагъэ зи1э Егъэджак1у.

Тхьал1 Аюбэ Хьэлъэкъуае къыщыхъугъ гъэтхапэм 1918-рэ илъэсым. Янэ ыгу къэк1ыжьыщтыгъ а гъатхэ чэщэу къызыхъугъэм мылым фэдэу ощхэу къещхыгъэр. Ащыгъум пш1энэу щытыгъ тятэжъы ищы1эныгъэ гъэш1эгъоны зэрэхъущтыр.
Аюбэ иныбжь къызек1ым к1элэегъаджэ хъунэу ыгу къихьагъ. Мыекъуапэ педучилищэр къыухи, 1939-рэ илъэсым к1элэегъэджап1эу ячылэ дэтыгъэм сабыйхэр щыригъэджэнэу фежьагъ. Ау дзэм к1онэу игъо къызэсым, илэжьэн зэпигъэун фае хъугъ.
Къулыкъур зеш1ым ыуж чылэм к1ожьынк1э бэ къэмынэу Хэку зэошхор къежьагъ.
Мэкъуогъум и 22-м 1941-рэ илъэсым тятэжъ полкэу зыхэтыгъэм зао еджэнэу гъэмафэ лагерим щахьыщтыгъэр щагъэти зэк1эк1онхэу ежьагъэх. Мэзэ пчъагъэ фаби чъы1и ямы1эу орыжъымэ арык1ощтыгъэх, яныбджэгъухэр ч1анэщтыгъ.
Тхьал1 Аюб Белоруссием и 1-рэ фронтэу генералэу К.К.Рокоссовскэм и1эпэщагъэм щызэуагъ, артиллерием топыр тезгъэпсыхьэрэ группэм икомандирыгъ. Ауджэ сержантым извание къыратыгъ.
Зао лъэхъаным Аюбэ игруппэ нэмыц танкхэр, объектхэр ык1и агъао 1ашэ склад пчъагъэхэр ыгъэк1одыгъэх. Нэмыц авиациер къябэны зэпытыщтыгъ, ау Тхьэм зэри1оу псаоу къэнагъ тятэжъ.
Берлины зынэсыхэм Тхьал1 Аюб бланэу зэуагъ. Мэлылъфэгъум 1945-рэ илъэсым псыхъоу Одер зэпырачи, Зейскэ лъэгап1эхэм зыщагъэпытагъ. Зы чэщэ зы мафэ советскэ артиллерием и1ашэ мин т1ок1ырэ т1урэ хъухэу Берлины еуагъэх. Танкмэ яозэ тятэжъы топыщэ къутагъэхэр къытефагъэх ы1э сэмэгу, ышъхьэ ык1и ыко. Ащ пае къэмынэу танкмэ топыр атригъэпсахьынэу щигъэтыгъэп. Зы танк горэ къызек1уал1эм, танкышъхьэм еуи, ыгъэчэрэгъуи, къыгъэуцугъ. Ар аужырэ омакъэу заом щигъэ1угъэр арыгъ.
Тятэжъ Берлины апэ дэдэу дэхьагъэмэ ащыщыгъ. Къалэр аштэ зэхъум ныбджэгъу благъэу и1агъэхэр ч1инагъ. Чэщым жъоныгъуак1эм и 2-м Берлины омакъэр щагъэтыгъ. Радиомк1э къэбарыр агъэ1угъ Советскэ Армэр зэрэтек1уагъэр.
Ау Аюбэ ядэжь джыри псынк1эу ат1упщыгъэп. Жъоныгъуак1эм и 22-м 1946-рэ илъэсым нэс дзэм щылэжьагъ. Потсдам Конференциеу (бэдзэогъум и 17-м – шышъхьэ1ум и 2-м 1945) щы1агъэм зэол1 шъит1оу къэзгъэгъунагъэмэ ахэтыгъ.
Заом зыхэлажьэм фагъэшъошагъэхэр: Жъогъо Плъыжьым иорден, Хэку зэошхом иорден (2-рэ степень), Берлин зэраштагъэм пае медаль, Германием зэрэтек1уагъэм пае медаль ык1и нэмык1хэр.
Тятэжъы зэ елъэ1угъэх зэрэзаощтыгъэхэр къы1отэнэу. «К1о сыд тызэрэзаощтыгъэр… - ы1уагъ. – Зэ шъофым тихьагъ цые к1ахь тщыгъэу. Топыр тыди къыщагъаощтыгъ, тишъэогъухэр ебэджыщтыгъ. Омакъэр зыщагъэтым цые к1ахьым зи къелыжьыгъэп, хъэдэны хъугъэ. Джары тызэрэзаощтыгъэр».
Тятэжъ чылэм къызегъэзэжьым, к1элэегъэджап1эу зы1утыгъэм 1ухьажьыгъ. Ишъхьэгъусэу Амынэтрэ ежьырэ илъэс т1ок1ырэ хырэ к1элэегъаджэу лэжьагъэх. Ыгу етыгъэу 1оф зеш1агъэм пае грамотэ пчъагъэ тятэжъ къыратыгъ. 1офш1эп1э тхылъэу и1агъэм тхыгъит1у ны1эп дэтыр: «1офым 1ухьагъ» ык1и «пенсием дэк1ыгъ».
Зао лъэхъаным тятэжъы илъакъохэр чъы1эм ыгъэщтыгъ. Ар лъэшэу иягъэ къек1ыщтыгъ къэнагъэм. Ащ пае къэмынэу илъэс пш1ык1убгъурэ т1урэ зегъаш1эм и1акъыл пытэу къызэтенагъ ык1и зэк1э ыгу къэк1ыжьыщтыгъ. Анахьэу ыгу рихьыщтыгъэр зыдатхэрэ тхылъым зэгорэ хигъэунэфык1ынэу ары.
Амынэтрэ ежьырэ къуищэ пхъуищэ я1агъ: Мули1эт, Алий, Аслъанбий, Марет, Нурбий, Тамара.
Аюбэ щымы1эжьы зэхъум ихьэдагъэ ц1ыф миным къехъу щызэрэугъоигъ иунагъо фэтхьаусхэнхэу.

Сятэжъы тхыгъэу и1агъэхэм яш1уагъэк1э Тхьал1мэ ялъэпкъы ичъыг зэхэдгъэуцуагъ. Ау сурэтэу мы итым зэблэхъугъэхэр и1э хъугъэх. Икъоу ык1и гъэтэрэзыгъэу Тхьал1мэ ячъыг шъулъэгъущт, шъуихьэмэ МЫ НЭК1УБГЪОМ.

Хьанэхэкъухэр

Джы тыкъызтегущы1э тш1оигъор Хьанэхэкъухэр ары. Ахэмэ ахэк1ыгъ сянэжъэу Амынэт Теуцожьы ыпхъу (1925-2016).

Хьанэхэкъумэ ялъэкъуац1э къик1ырэр икъоу тш1эрэп, ау зэрэтш1ош1ырэмк1э, ар зытек1ыгъэр ц1э унай: «Хьанахъо ыкъу».
Ахэм ялъэпкъы итарихъ гъэш1эгъоны. Зытек1ыгъэхэр Хьадж-Мустаф. Ащ шъэуитф и1агъ: Орзэмэс, Тахъу-Хьадж, Къымчэрий, Мыхьамэт, Хьадж-Ислъам. Ахэм ящы1эныгъэ т1эк1у къытэнэсыгъ.
Хьанэхэкъумэ Меккэм хьадж зыш1ыгъэу бэ ахэтыгъэр. Ахэмэ хьаджэк1э яджэщтыгъэх.
Хьанэхэкъу Мыхьамэт ефэндыгъ. Мыхьамэтрэ ык1и ышэу Къымчэриерэ мэзаим 1856-рэ илъэсым чылэу Пэнэжьыкъуае щы1агъэ зыкъэ1этыным хэлэжьагъэх пщымэ ятетыгъо ямызэгъыхэрэ чылэдэсмэ аготхэу. Ау Урыс-Кавказ заом уж Урысыер зытек1ом, зэшитфымэ ащыщэу Тахъу-Хьаджэрэ, Къымчэриерэ, Мыхьамэтрэ ык1и Хьадж-Ислъамрэ ик1ыжьыгъэх Тыркум. Ахэмэ къарык1уагъэр мак1эу тэш1э.
Къымчэрие 1872-рэ илъэсыр ары Тыркум зик1ыжьыгъэр. Ащ зэк1ожьым Тырку дзэм къулыкъу щихьынэу хэхьагъ. Ау 1878-рэ илъэсым Болгарием заом щыфэхыгъ. А лъэхъаным Тыркоу Балканскэ хыгъэхъунэныкъор зы1ыгъыгъэхэмрэ ык1и Урысыеу яблагъэ славянскэ лъэпкъмэ адэ1эпы1эщтыгъэхэмрэ щызэзаощтыгъэх.
Къымчэрие ишъхьэгъусэ Къунакъомэ ащыщыгъ. Тыркум ар щыл1агъ зек1ыжьыхэм бэ темыш1эу. Ахэмэ к1элэ закъо я1агъ Ерыстэм ыц1эу. Ерыстэм нэмык1 хэгъэгум бэлахьы дэхъуахьыгъагъ, Тыркум иправительствэ 1918-рэ илъэсым хэтыгъ. Ау сабый къыгъэнагъэп.

Тахъу-Хьаджы к1алэу хэк1ыгъэхэм апае зи тш1эрэп.
Мыхьамэты к1алэ и1агъ Сахьид ыц1эу. Ащи къырык1уагъэм ш1эныгъэ фыти1эп.
Хьадж-Ислъамы шъао и1агъ Шумаф ыц1эу. Шумафэ ишъао Мурат ыц1агъ. Муратэ 1918-рэ илъэсым фэхыгъэ лъфыгъэ къымгъанэу.
Урыс-Кавказ заом уж зэшитфымэ ащыщэу Орзэмэс ары ны1эп Хьэлъэкъуае къыдэнагъэр. Ащ ишъхьагъусэ К1ылыщмэ ащыщыгъ. Ахэмэ атек1ыгъэх джырэ лъэхъаным нэс Хьэлъэкъуае дэс Хьанэхэкъухэр. Къорэлъфэу я1агъэхэм ащыщэу Шъэу1ае ыкъохэу Нэгъойрэ, Къэсымрэ, Тыурэ, Сулейманрэ ык1и Амзанэрэ Тыркум ик1ыжьыгъэх Урыс-Кавказ заом уж, ау къарык1уагъэр тш1эрэп.
Тыркум зэшыхэр имык1ыжьыхэзэ Хьэлъэкъуае чылэдэсмэ зэ зыкъа1этыгъагъ. Хьанэхэкъу Тыурэ ык1и Амзанэрэ (Дэгъэмыкъумэ яшъаохэу Хъусенэрэ ык1и Амзанэрэ ягъусэхэу) чылэр къагъэгъунэщтыгъ урыс зэол1хэр къыдэмыхьанхэм пае. А лъэхъаным Урыс-Кавказ заом уж Урысыем тетыгъо зи1агъэхэм административнэ реформэ аш1ынэу фэягъ адыгэ чылэ пэпчъ 1эшъхьэтет и1энэу. Адыгэмэ ар къагуры1ощтыгъэп, ипэм 1эшъхьэтети администрации зыфэдэхэр яш1эщтыгъэп. Ащ пае зыгу римыхьэу бэ щы1агъэр.
Зэшыхэр Тыркум зек1ыжьыхэм уж къарык1уагъэр тш1эрэп.

Тэ джы анахьэу тыкъызтегущы1э тш1оигъор сянэжъэу Амынэты ят – Хьанэхэкъу Теуцожь Алэджыкъо ыкъу.

Теуцожь ефэндыгъ, анахь еджагъэу ык1и гъэсагъэу чылэм дэсымэ ащыщыгъ. Ащ ихьатырк1э лъэпкъы чъыгым пае тш1эрэр зэк1э къытэнэсыгъ.
Теуцожь адрэ ефэндмэ афэдагъэп. Астрологием щыгъуазэу щытыгъ ык1и уищы1эныгъэ гъогу къырык1ощтыр къыуи1онэу лъэк1 и1агъ. Сыдрэ дини ащ фэдэ ш1эныгъэ егъаш1эм ылъытэщтыгъэп. Ау сыдэу щытми Теуцожьы ащ фэдэ сэнэхьат хэлъыгъ. Лъфыгъэу и1агъэми а ш1эныгъэр къафигъэнагъ.
Хьанэхэкъу Теуцожьы щэ къыщагъ. Апэрэ шъузэу и1агъэм Шъэомыз ыц1агъ. Ар 1907-рэ илъэсым дунаим ехыжьыгъ. К1элэ закъоу къыгъэнагъэм Мосс ыц1агъ. Ау ари сыбаеу л1агъэ.
Ет1уанэрэ шъузым Аслъанхъан ыц1агъ. Къызещэм уж илъэсныкъо теш1агъэу 1914-рэ илъэсым ари л1агъэ. Сабый я1агъэп.
Ящанэрэу къыщагъэр Къырымхъан Мэзыжьэкъумэ япхъу. Ащ хэк1ыгъэх сянэжъырэ ык1и ащ ыш-ышыпхъухэр. Сянэжъ дэк1уагъ Тхьал1 Аюбэ Адышэсы ыкъо.
Теуцожьы къоу и1агъэхэр яц1ык1угъом л1агъэх. Хъулъфыгъэ сянэжъы ятэ къыгъэнагъэп.

Теуцожьы шынахьык1э и1агъ Ибрагим ыц1эу. Ари еджэгъэшхоу щытыгъ. 1925-рэ илъэсым Москва къыщиухыгъ Наркомфиным икурсхэр. Наркомфиныр а илъэсхэм СССРым анахь 1эшъхьэтет финансэвэ органэу щытыгъ. Ык1и 1946-рэ илъэсым Финансэмэ яминистерствэ аш1ыжьыгъагъ.
Сурэтым Наркомфиным икурсхэр къэзыухыгъэ еджак1о пш1ык1утфэу, СССРым исоюзнэ республикэхэм къик1ыгъэмэ ахэт.

Джыри зы шэу Хьанэхэкъумэ я1агъэу Махьмудэ пае ищы1эныгъэ къырык1уагъэр т1эк1у тэш1э. 1915-рэ илъэсым къыщагъ, ау шъэо закъоу къыфэхъугъэр илъэситф нахь ымыгъаш1эу л1агъэ. 1918-рэ илъэсым Краснэ Армэм хэтэу Махьмуд зэуагъ. 1921-рэ илъэсым къеохи, Одессэ сымэджэщым ч1элъыгъ. Ащ ыуж къыгъэзэжьыгъ, ау 1926-рэ илъэсым ныбжьык1эу л1агъэ.

Сянэжъэу Амынэты ык1и ащ ятэу Теуцожьы тхыгъэу къагъэнагъэхэм яш1уагъэк1э Хьанэхэкъоу чылэу Хьэлъэкуае къыдэк1ыгъэхэм ялъэпкъы ичъыг зэхэдгъэуцуагъ. Ау сурэтэу мы итым зэблэхъугъэхэр и1э хъугъэх. Икъоу ык1и гъэтэрэзыгъэу Хьанэхэкъумэ ячъыг шъулъэгъущт, шъуихьэмэ МЫ НЭК1УБГЪОМ.

Лъэпкъым ичъыг пш1ыныр ык1и ууплъэк1уныр 1оф къин, уахътэу ык1и 1эмалэу ыштэрэр бэ. Ныбжьык1эу къэхъугъэмэ ар къагуры1онэу ык1и уасэ фаш1ынэу тыщэгугъу.

P.S. Тхьал1мэ ячъыг зэхэзгъэуцуагъэхэр: Тхьал1 Аюб Адышэсы ыкъу, Тхьал1 Алий Аюбэ ыкъу, Тхьал1 Мули1ат Аюбэ ыпхъу, Тхьал1 Сусанн Аслъанбий ыпхъу.
Хьанэхэкъумэ ячъыг зэхэзгъэуцуагъэхэр: Хьанэхэкъу Теуцожь Алэджыкъо ыкъу, Тхьал1 Амынэт Теуцожьы ыпхъу, Тхьал1 Мули1ат Аюбэ ыпхъу, Тхьал1 Сусанн Аслъанбий ыпхъу.
Тилъэпкъымэ ятарихъы ш1эныгъэу фыти1эр зэгорэм хигъэхъонэу ыгу къэк1ымэ, тыкъыгъотын ылъэк1ыщт социальнэ сетеу синэк1убгъо ихьэмэ. Ащ пае МОДЖЭ ШЪУТЕ1УК1.